1. Giới thiệu chung về đất nước

Tây Ban Nha hay Vương quốc Tây Ban Nha nằm ở cửa ngõ Địa Trung hải, Bắc Phi và Đại Tây Dương với diễn tích 504.782 km2, dân số 40.397.842 người, thủ đô Madrid, Quốc khánh vào ngày 12/10, đồng tiền Euro, ngôn ngữ chính là tiếng Tây Ban Nha, tôn giáo chủ yếu là Thiên chúa giáo, thể chế là quân chủ lập hiến.

Tây Ban Nha bị nhiều bộ tộc khác nhau xâm chiếm. Từ thế kỷ 15, sau khi Christopher Colon phát hiện ra Châu Mỹ vào năm 1492 và nhờ sự phát triển của ngành hàng hải, Tây Ban Nha trở thành đế quốc hùng mạnh nhất của châu Âu, xâm chiếm nhiều thuộc địa và có ảnh hưởng rộng lớn ở khu vực Mỹ La Tinh, Châu Phi và Châu á. Đến thế kỷ 19, cùng với sự bùng nổ của phong trào giành độc lập của nhiều nước thuộc địa của Tây Ban Nha tại Tây Bán cầu, cũng như sự tranh giành thuộc địa giữa Mỹ và Tây Ban Nha, vị thế của Tây Ban Nha ngày càng suy yếu. Năm 1873, nền Cộng hoà đầu tiên ở Tây Ban Nha được thành lập. Nền Cộng hòa chuyên chế được duy trì đến năm 1931 với sự thiết lập của nền Cộng hòa thứ hai. Thời kỳ này nền chính trị Tây Ban Nha ngày càng bị phân cực, đỉnh điểm là việc Đảng Nhân dân cánh tả thắng cử năm 1936, dẫn đến cuộc nội chiến kéo dài ba năm (1936-1939) với kết quả là Tướng Franco thiết lập chế độ độc tài phát xít suốt 40 năm tiếp theo. Năm 1975, Franco chết. Juan Carlos I làm lễ đăng quang Vua Tây Ban Nha, tuyên bố đất nước theo chế độ Quân chủ lập hiến.

Sự khác biệt giữa các thành phố lớn (Lisbon và Oporto) và giữa khu vực thành thị với nông thôn rất rõ nét, đặc biệt là trong chính sách văn hoá đối với từng khu vực của Tây Ban Nha. Trước khi toàn bộ cơ cấu chính phủ Tây Ban Nha được kết cấu vững chắc như hiện nay và các khu vực văn hoá được hình thành rõ nét, từng khu vực đã trải qua những biến chuyển sâu sắc trên khía cạnh quản lý và cũng bị ảnh hưởng không nhỏ trong cấu trúc do quá trình toàn cầu hoá. Sự biến chuyển mạnh mẽ của chính phủ Tây Ban Nha trong tiến trình đó đã hình thành một hệ thống vững mạnh. Ngày nay, nhu cầu cho những sáng tạo và hỗ trợ phát triển văn hoá đang gây ảnh hưởng tới đường lối và cấu trúc khu vực của quốc gia.

2. Tổng quan về hệ thống văn hoá Tây Ban Nha

Trách nhiệm quản lý văn hoá Tây Ban Nha được phân chia rõ ràng từ các cơ quan chính phủ trung ương tới từng Bộ quản lý, cụ thể trong từng lĩnh vực văn hoá dựa trên cơ sở hiến pháp chung của quốc gia, các quyết sách tài chính của quốc gia cho từng hoạt động.

Tầm quan trọng trong chính sách điều hành của từng cơ quan quản lý địa phương cũng được điều hành theo một cấu trúc quản lý của cơ quan trung ương, điều này làm tăng tính tự chủ cũng như trách nhiệm của từng công dân trong các hoạt động văn hoá quốc gia. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình phát triển văn hoá quốc gia bởi người dân được tự chủ phát kiến, tạo ra những giá trị lớn cho nền văn hoá Tây Ban Nha. 

Chính sách điều hành thống nhất đã giúp nền văn hoá của Tây Ban Nha phát triển một cách vững vàng trong suốt thập kỷ trước, và một lượng tài trợ tương đối của các cá nhân nắm những vị trí cốt cán trong các lĩnh vực kinh tế đã đóng góp vào ngành công nghiệp văn hoá của đất nước.

Những thành công như vậy tạo tiền đề cho Tây Ban Nha gia nhập khối EEC năm 1986, điều này đã mang lại lợi ích cho đất nước. Việc Tây Ban Nha xuất hiện trước những cuộc họp quan trọng về văn hoá hoặc trở thành điểm nóng của các sự kiện văn hoá đã thu hút sự chú ý của cư dân trên thế giới.

3.  Cơ cấu quản lý và điều hành

3.1  Các tổ chức chính phủ và phi chính phủ

Cơ quan quản lý cấp cao nhất

Cơ quan quản lý cấp cao nhất (Ban Văn hoá trực thuộc Chính phủ Tây Ban Nha )chịu trách các hoạt động văn hoá đặt tại Lisbon có trách nhiệm:

§         Tổ chức và điều hành văn hoá

§         Xúc tiến văn hoá và giám sát tác quyền

§         Hỗ trợ triển khai các chính sách văn hoá

§         Hợp tác văn hoá quốc tế

Theo cơ cấu quản lý thống nhất từ cấp trung ương tới địa phương, Ban Văn hoá Chính phủ tổ chức quản

lý tới từng khu vực ngoài Lisbon. Tại từng vùng: phía bắc, khu vực trung tâm, Alentejio và Algarve, cơ

quan quản lý văn hoá cũng được thành lập với bốn trách nhiệm chính như Ban Văn hoá Chính phủ.

Ngoài ra còn có những cơ quan khác trực thuộc chính phủ hoặc các Bộ ngành khác có hoạt động liên quan đến văn hoá như:

§         Uỷ ban Giám đốc kiến trúc và di tích quốc gia phối hợp cùng Bộ Văn hóa trong việc lên kế hoạch và quản lý triển khai hoạt động trùng tu và bảo tồn các di tích lịch sử tại địa phương;

§         Uỷ ban Du lịch Chính phủ, thuộc Bộ Du lịch và Thương mại;

§         Bộ Quốc phòng chịu trách nhiệm quân sự quốc gia nói chung và trong lĩnh vực bảo tàng, sưu tập nói riêng;

§         Bộ Quốc nội chịu trách nhiệm điều hành hoạt động của chính quyền địa phương

Cơ quan quản lý cấp Chính quyền địa phương

Các uỷ ban tại từng vùng chịu trách nhiệm vụ điều hành hoạt động văn hoá chung của khu vực mình quản lý và phối hợp với các cơ quan quản lý cấp trên và cấp dưới tại địa phương (quản lý theo hàng dọc) và các cơ quan đồng cấp tại những vùng khác (quản lý theo hàng ngang). Việc hỗ trợ phát triển văn hoá vùng được điều hành bằng các cách thức như nhau và cùng được trợ cấp từ kinh phí của  mạng lưới gồm các nguồn tài chính nằm trên các vùng. Năm tổ chức hỗ trợ tài chính chủ yếu có thể kể đến: Tổ chức tại Algarve, Tổ chức tại Alentejo, Tổ chức tại Trung ương, Tổ chức tại Phía Bắc, Tổ chức tại Lisbon và Tegus Valley.

Đất nước Tây Ban Nha được chia thành 335 khu vực địa chính trong đó khoảng 30 khu vực (tự trị) trải dài từ Madeira đến đảo Acores, những khu vực này được tập hợp thành 18 quận của Tây Ban Nha. Những nhà cầm quyền địa phương điều hành hoạt động tại khu vực mình quản lý và thực thi những chính sách văn hoá và bảo tồn di sản văn hoá, chính quyền này cũng có quyền thiết lập và bảo tồn những bảo tàng địa phương, thực hiện các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn, duy trì và phát triển giá trị của các công trình khảo cổ học, lịch sử, phong tục tập quán truyền thống và giá trị văn hóa dân tộc.

Chính quyền hai khu vực tự trị Madeira và Azores quản lý các hoạt động văn hoá, họ thành lập một ban quản lý văn hoá và tập trung quản lý toàn bộ các chương trình văn hoá thuộc cấp quốc gia. Cơ cấu tổ chức văn hoá của các khu vực này thường được tổ chức như sau:

Chính quyền Madeira gồm có: Trưởng ban Văn hoá và Du lịch và Giám đốc điều hành văn hoá

Chính quyền Azores gồm: Trưởng ban Văn hoá và Giáo dục, Giám đốc điều hành văn hoá

3.2 Các tổ chức phi chính phủ và một phần chính phủ

Hiệp hội Calouste Gulbenkian: tổ chức tài trợ cho nhiều chương trình và viện nghiên cứu văn hoá thuộc mọi lĩnh vực. Tổ chức này phối hợp điều hành một mạng lưới các thư viện và điều hành hai bảo tàng lớn, một nhà hát kịch và một đoàn vũ công, đồng thời quản lý các viện nghiên cứu và xuất bản nhiều báo, tạp chí văn học và nghệ thuật trong cả nước. Ngoài ra, tổ chức này cũng hỗ trợ tài chính cho các cá nhân, các tổ chức riêng lẻ và những khoản tài trợ để thực hiện các công trình nghiên cứu văn hoá Tây Ban Nha. Nói đến phạm vi toàn cầu, thì tổ chức này điều hành một vài trung tâm văn hoá đặt tại những thành phố lớn trên thế giới, trong đó sự phổ quát ngôn ngữ và văn hoá Tây Ban Nha luôn được nhấn mạnh.

Trung tâm văn hoá quốc gia được thành lập naăm 1945 với mục tiêu thứ nhất là thiết lập một cơ quan phát triển văn hoá và bảo tồn các di sản văn hoá quốc gia. Ngoài ra, đảm nhiệm nhiệm vụ gắn kết người già và người trẻ, giữa giới nghệ sỹ với giới kinh doanh, giữa lĩnh vực công với tư cùng vì mục tiêu phát triển văn hoá.

Hiệp hội Serralves tại Oporto được hình thành nhằm thúc đẩy tổ chức các hoạt động văn hoá.

Hiệp hội Descobertas ở Lisbon lại là một tổ chức chính thức được thành lập nhằm điều hành và hỗ trợ cho các hoạt động văn hoá tại trung tâm văn hoá Belem.

Cuối cùng là tổ chức tư Oriente được thành lập nhằm mục đích hỗ trợ và thực hiện các chương trình văn hoá, nghệ thuật. Trong đó văn hoá đặc trưng Tây Ban Nha và Macao được coi là những yếu tố văn hoá được chú trọng phát triển hàng đầu.

3.3  Tổ chức và điều hành

Bộ Văn hoá quản lý các hoạt động của một số cơ quan, địa phương sau:

-         Quỹ xúc tiến phát triển văn hoá (đảm trách các vấn đề tài chính cho các lĩnh vực thuộc ngành văn hoá, tài trợ kinh phí và quỹ giải thưởng cho các chương trình nghệ thuật)

-           Thư viện quốc gia Tây Ban Nha và Viện Sách quốc gia

-           Viện nghe nhìn và điện ảnh quốc gia

-             Bảo tàng điển ảnh Tây Ban Nha

-            Viện kiến trúc và di tích Tây Ban Nha

-              Dàn nhạc giao hưởng Tây Ban Nha

-              Dàn nhạc cổ điển Oporto

-              Viện Bảo tàng Tây Ban Nha

-               Viện nghệ thuật biểu diễn Tây Ban Nha

-                Công ty quốc gia hoạt động trong lĩnh vực vũ điệu Tây Ban Nha

-                Học viện Mỹ thuật quốc gia 

-                 Học viện Sử học Tây Ban Nha

-                 Cơ quan lưu  trữ quốc gia Torre de Tombo

-                  Học viện quốc tế về văn hoá Tây Ban Nha

 Năm cơ quan đại diện miền Bắc, miền Trung, Lisbon, Alentejo và Algarve của Tây Ban Nha là những cơ quan chính thức thuộc hệ thống cấu trúc văn hoá quốc gia, chịu sự điều hành trực tiếp và đồng thời là những cơ quan thuộc hệ phân quyền của chính phủ Tây Ban Nha. Các cơ quan này phối hợp với nhau thực hiện các chương trình phát triển cấp vùng, cấp quốc gia và giữ vai trò cố vấn cho việc triển khai các dự án khác không thuộc các chương trình văn hoá quốc gia.

4.   Hộ trợ tài chính cho văn hoá

4.1. Tài chính

Kinh phí cho các hoạt động điều hành văn hoá được trợ cấp bởi ngân sách trung ương và ngân sách địa phương và có sự phân biệt rõ rệt về nguồn kinh phí cũng như tổng số tiền chi trả.

Theo luật quy định “những khoản chi cho thực hiện các chương trình viện trợ hoặc tài trợ văn hoá được giảm thuế  và được xem xét như một hoạt động mở rộng kinh doanh, được xác định theo một tỷ lệ nhất định theo doanh thu của công ty”. Cũng theo Luật này, mức khống chế được quy định là 0,2% doanh thu, cộng thêm 50% nếu vượt qua mức đó.

Ba quỹ tài trợ quan trọng nhất là Fundaão Calouste Gulbenkian, the Fundaão Oriente

Ví dụ, một quỹ tài trợ quan trọng được đề cập đến là Fundaão Calouste Gulbenkian sẽ bảo đảm 25% nguồn tài chính cung cấp cho nền nghệ thuật và văn hoá ở Tây Ban Nha. Bảng 1 ghi rõ ngân sách của chính phủ cấp cho ngành văn hoá năm 1995.

Bảng 1.

Trưòng múa, Trường đào tạo nghệ thuật đặc biệt, phòng quan hệ quốc tế, Phim và nghệ thuật nghe nhìn, đại biểu địa phương và phòng hành chính thì được cấp kinh phí từ 0,4 đến 2,7%,

Cần chú ý rằng hầu hết nguồn ngân sách cấp cho văn hoá đều được sử dụng vào việc tu sửa các di sản văn hoá và các phát kiến của Tây Ban Nha

4.2 Pháp chế

Theo Luật Tài trợ, các hoạt động tài trợ đều được tính trừ thuế và được công nhận như một khoản chi cho hoạt động phát triển kinh doanh.

5   Các quy định quan trọng trong các lĩnh vực văn hoá

5.1  Di sản văn hoá

 Viện kiến trúc và di sản chính là một phần quan trọng, một mạng lưới những người tận tâm bảo vệ các di sản văn hoá.

Viện bảo tàng quản lý hệ thống các bảo tàng công cộng và các tài sản văn hoá

Cơ quan lưu trữ quốc gia là cơ quan phụ trách hầu hết các cơ quan lưu trữ thuộc Tây Ban Nha và cơ quan lưu trữ Torre do Tombo ở Lisbon,

5.2  Nghệ thuật biểu diễn

 Hai nhà hát quốc gia (Teatro Nacional de S, Carlos và Teatro Nacional D, Maria II) và công ty ba lê quốc gia (Companhia Nacional de Bailado e da Dana) do Bộ Văn hoá giám sát.  Đây cũng là một trong số các công ty biểu diễn chuyên nghiệp chuyên tổ chức các đại hôi sân khấu quốc tế, ví dụ như Festival quốc tế về sân khấu được tổ chức ở Oporto, đây là Festival thu hút được sự quan tâm của rất nhiều khán giả

5.3  Nghệ thuật tạo hình

 Bên cạnh trường đào tạo đặc biệt của quốc gia về nghệ thuật tạo hình và các hiệp hội nghệ thuật tạo hình thì cũng có dăm ba thành viên khác với các ý tưởng sáng tạo như đồ án Biennale và Biennale trong Vila Nova de Cerveira,

5.4 Văn học và các tác phẩm văn học

Thư viện sách quốc gia (Instituto Português da Biblioteca Nacional e do Livro) giám sát công việc của Thư viện quốc gia và quảng cáo bán sách, công việc xuất bản cũng như dịch thuật.

Một tổ chức quan trọng khác liên quan đến văn học và các tác phẩm văn học là: Associaão Portuguesa de Escritores, Sociedade de Língua Portuguesa, Associaão de Jornalistas e Homens de Letras do Porto, Associaão Portuguesa de Editores e Livreiros and Associaão Portuguesa dos Bibliotecários, Arquivistas e Documentalistas.

 Hai ngày hội sách lớn được duy trì hàng năm ở Lisbon và ở Oporto, được 23 vùng miền, địa phương trong cả nước cùng tổ chức Associaão Portuguesa de Editores e Livreiros tham gia chuẩn bị.

5.5  Âm nhạc

Trách nhiệm của chính phủ đối với cuộc sống của âm nhạc được đề ra từ thời  Direcão-Geral dos Espetáculos và Teatro Nacional de S, Carlos.

Opera và âm nhạc có được nguồn kinh phí từ rất nhiều nguồn tài trợ cá nhân.

Có một số các nhóm nhạc, 20 hội liên hiệp, 10 học viện và khoảng 15 trường nhạc với các cấp độ âm nhạc khác nhau, và cũng có một số festivals âm nhạc được tổ chức trên toàn quốc.

6.Kinh doanh văn hoá

6.1  Xuất bản sách

Học viện Thư viện và sách quốc gia (Instituto Português da Biblioteca Nacional e do Livro) chịu trách nhiệm lên kế hoạch và thi hành các biện pháp để hỗ trợ cho ngành xuất bản. (trách nhiệm này không hướng tới các loại sách giáo khoa)

Học viện cung cấp tiền cho các hoạt động xuất bản các ấn phẩm chất lượng ở Tây Ban Nha, cho hoạt động dịch thuật và việc xuất bản các tác phẩm văn chương của Tây Ban Nha.

Học viện cũng giúp đỡ cho hội liên hiệp văn chương với các chương trình của họ. Cùng với  Nhà xuất bản Portuguese và Hiệp hội tiêu thụ sách hỗ trợ cho 13 hội chợ sách quốc gia thể hiện vai trò đặc biệt quan trọng của Portuguese trong việc tổ chức các hội chợ sách quốc tế.

Một số các thư viện địa phương cũng nhận được khoản tiền trợ cấp để mở rộng hoạt động của họ và xây dựng lại các cơ sở để phát triển. Học viện cũng tặng thưởng cho những người nghiên cứu về ngôn ngữ, văn hoá hay văn học Tây Ban Nha và  cũng như các cơ quan, tổ chức khác, học viện cũng quan tâm và trao giải cho các giải thưởng văn học.

6.2  Báo chí

Tổng thồng chịu trách nhiệm chính trong việc quản lý ngân sách cho các thông tin truyền thông đại chúng. Ngoài ra còn chịu trách nhiệm phân bổ thông tin về chính quyền, quảng bá về chính phủ, thu thập tài liệu, và mở rộng mối quan hệ với các nhà báo.

Nhờ vào sự giới thiệu của uỷ ban chuyên nghiệp và tiêu biểu của Ban giám đốc, đề án công nghệ hiện đại đã được chọn  để được cấp ngân sách của nhà nước. Một thủ tục tương tự đã được đề ra tiếp theo trong việc lựa chọn các thông tin báo chí được cấp ngân sách. Sự biến đổi về tỷ lệ các phương tiện thông tin điện tử và chi phí đi lại cho nhà báo, kí giả đã được quan tâm, và các khoá học bồi dưỡng cho nhà báo, ký giả cũng được tổ chức.

6.3  Truyền thanh, truyền hình và công nghịêp thu âm.

Vào năm 1995, có 3 tổ chức phát thanh truyền hình ở Tây Ban Nha: Radiotelevisão Portuguesa (RTP), Sociedade Indipendente de Comunicaão (SIC) và Televisão Indipendente (TVI), RTP phát 4 kênh là : Canal 1, TV-2, RTP-Madeira và RTP-Aores, Kênh Canal 1 thu hút được 98 % dân cư quan tâm theo dõi.  TV-2 chiếm 80 %, RTP-Madeira chiếm 96,9 % và RTP-Aores chiếm 89,5 %. Kênh Canal 1 có 117 giờ phát sóng 1 tuần vào năm 1995 . RTP cũng phát các chương trình ở cấp độ quốc gia. Thu nhập của RTP đã đạt đến 69 % vào năm 1995.

 Văn hoá được thể hiện trong các chương trình với tỉ lệ là: âm nhạc chiếm  3,4 % trong các chưong trình của RTP và nghệ thuật, con người, khoa học chiếm khoảng 3,7 %

   Bắt đầu từ năm 1996, Tây Ban Nha có 4 công ty cáp truyền hình.

6.4  Rạp chiếu bóng và công nghệ điện ảnh

 Học viện kỹ thuật điện ảnh và nghệ thuật nghe nhìn (Instituto Português da Arte Cinematográfica e Audiovisual) đã đưa ra những sáng kiến trong việc sản xuất và phân bổ các bộ phim dự bị. Nguồn tài chính cho việc này được lấy từ việc thu thuế và phân bổ ra đối với mảng phim truyện (không kể đến những phim đã được phân loại là phim chất lượng cao) và quảng cáo phim trên ti vi hay ngoài rạp.

Năm 1995, có 8 xưởng sản xuất phim ở Tây Ban Nha.

7.  Sự tham gia vào đời sống văn hoá

 Trong những năm gần đây, sự tham gia vào đời sống văn hoá cho thấy điều làm nên nét khác biệt rõ ràng giữa nông thôn và thành thị vẫn còn tồn tại.  Cuộc sống văn hoá hiện đại cần phải được mở rộng hơn nữa ở các thành phố, nhất là ở các thành phố lớn trong khi sự tham gia của dân cư ở những vùng nông thôn đã tụt lại phía sau. Dù sao,  sự phát triển các phương tiện truyền thông cũng góp phần tạo dựng nền tảng gia đình cho một nền văn hoá, tạo những điều kiện ngang bằng như nhau cho dân cư ở mọi vùng lãnh thổ, không chú ý đến khoảng cách môi trường, điều kiện của họ, không quan tâm họ đến từ vùng nào, trình độ văn hoá ra sao.

8.    Các tổ chức văn hoá và quan hệ đối tác

Bộ ngoại giao cùng với Ban Giám đốc quan hệ văn hoá song phương (Direcão Geral das Relaões Culturais Bilaterais) chịu trách nhiệm giúp cho văn hoá Tây Ban Nha được quảng bá rộng rãi đến các nước khác trên thế giới. Đông thời là phát ngôn viên cho nền văn hoá Tây Ban. Nha đối với thế giới và tạo ra sự đồng thuận cho các hiệp định văn hoá song phương.

Culturalink