Hát then - đàn tính là một loại hình diễn xướng dân gian tổng hợp có từ lâu đời, giữ vị trí quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa - nghệ thuật truyền thống các dân tộc Tày, Nùng, Thái, phổ biến ở vùng núi phía bắc như: Bắc Giang, Quảng Ninh, Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu, Điện Biên... . Từ xa xưa, đàn tính hát then đã được lưu truyền và đi vào lòng người, đồng thời gắn liền với sự phát triển của nền văn hóa, văn nghệ dân gian dân tộc ít người.

Có thể nói, then tính là hương sắc của hoa, của đất;  Là tình yêu, là khúc nhạc rừng bất diệt.

  Xao xuyến điệu hát Then cùng cây đàn tính

Vào những ngày hội mùa xuân, trên các bản làng miền núi phía Bắc không thể thiếu được làn điệu then say đắm, cùng cây đàn tính vỏ bầu độc đáo...

Những giai điệu, làn điệu hát then truyền cảm, trữ tình, cùng tiếng đàn tính ngọt ngào như dòng suối chảy, như giọt nước rơi nhẹ trên lá rừng làm say đắm tình người. Thiếu nữ Tày vừa hát, vừa đàn nghe như con chim rừng thủ thỉ kể chuyện, một dàn thiếu nữ vừa đàn vừa hát then, nghe tưởng như dòng suối chảy êm đềm, lờ lững làm ngây ngất người nghe.

Then tính, xuất phát từ trái tim mà lời hát, tiếng đàn được tấu lên khiến người chơi, người nghe lòng dạ thổn thức, xao xuyến khôn nguôi. Con gái nghe phải sẽ lần bậc thang xuống với bạn tình. Trai bản nghe được sẽ lấy cần đàn, đầu gậy chọc lên sàn nơi cô gái ngủ. Người già nghe đàn lần đến hũ rượu. Ngọn gió nghe phải sẽ làm roong reng quả nhạc. Cứ thế, âm thanh như dòng suối ngọt chảy mãi, vươn xa. Con người với vạn vật quấn quýt nhau không chỉ suốt mùa gặt hái mà trong cả tết lễ, hội hè…

  Độc đáo điệu Hát Then…

Hát Then tính là loại hát mang tính chất lễ và hội. Ngoài yếu tố tâm linh như dùng để cầu, chúc phúc, cầu được mùa, then còn vui đón khi Tết đến xuân về, giải trí mua vui, giãi bày nỗi lòng, thậm chí thể hiện tình yêu trai gái hoặc ngợi ca quê hương, bản làng...Người làm then chuyên nghiệp được gọi là "Then", có nghĩa là Thiên (tức người của trời). Vì vậy việc truyền dạy chỉ khu biệt trong số lượng ít ỏi những người "đứng đầu đứng số" (tức được trời giao phó sứ mệnh) và thường tập trung trong gia đình, dòng họ.

Hát then có ở 5 tỉnh miền núi Việt Bắc là Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang. Và ở mỗi vùng làn điệu then lại có những nét độc đáo riêng: Then Lạng Sơn dìu dặt tha thiết, then Tuyên Quang dồn dập như thúc quân ra trận, then  Hà Giang nhấn nhá từng tiếng một, then Bắc Kạn như chuyện kể thầm thì.

Toàn bộ lời ca trong hát then là mô tả cuộc hành quân trong đội quân nhà then gồm 1 đoàn người, ngựa không rõ bao nhiêu đang vất vả leo núi, vượt sông, vượt biển. Họ trèo qua đá tai mèo, nước xoáy, vực sâu chóng mặt, vắt xanh, vắt lam bám nhơm nhớp kẽ tay. Họ phải vật nhau với hai mụ phù thuỷ là Dả Dìn, Dả Vài. Trong hát then có một chương dài mô tả cuộc vượt sông, vượt hồ hay vượt cửa biển nào đó gọi là “khảm hải”.

Có người đặt câu hỏi: Núi rừng Việt Bắc làm gì có biển mà vượt? Nhưng theo cách hiểu hiện nay thì đồng bào Tày-Nùng luôn coi biển rộng là biểu tượng của cái gì đó to lớn quá sức tưởng tượng. Vượt biển là cửa ải cam go nhất đối với ý chí con người. Vượt qua đoạn đường khó khăn này đoàn người sẽ đến được vinh quang, hạnh phúc.

Có rất nhiều điệu then: như then "gạ" diễn ra trong năm mới. Then "hẳm mạy" (chặt cây), then "phát tàng" (then làm đường). Đây là loại then ca ngợi, tôn vinh lao động từ sản xuất trên ruộng đồng, nương rẫy đến trồng rừng, mở đường giao thông. Ngoài những then kể trên, còn có then "lăn tính". Tiếng dân tộc là "non rậm pắn tính", tức là nằm múa xoay đàn.

Đã nửa thế kỷ nếu tính từ lần đầu tiên đàn tính và điệu hát then được đoàn văn công Việt Bắc đưa lên sân khấu. Làn điệu then hay gọi nôm na là hát then đã được nhiều nhạc sĩ cải biên, song vẫn chưa có bước tiến dài và liên tục cho loại hình nghệ thuật độc đáo này.

…Cùng cây Đàn tính

Nghệ nhân Dương Văn Thục bên cây đàn Tính 12 dây

Đàn tính là một loại nhạc cụ dân gian độc đáo có âm thanh ngọt ngào, mượt mà và ấm áp, có sức hấp dẫn kỳ diệu bởi nó gắn chặt với đời sống tinh thần của một dân tộc đã bao đời nay như một phương tiện giao tiếp đậm đà bản sắc dân tộc.

Đàn Tính thuộc họ dây, chi gẩy. Đàn gồm các bộ phận: Cần đàn, bầu đàn, mặt đàn, thủ đàn và dây đàn. Cần đàn làm bằng gỗ nhẹ mềm, thớ quánh, thường là gỗ thừng mực hoặc gỗ dâu. Người ta đo chiều dài cần đàn khi chế tác là 9 nắm tay người chơi đàn (tương ứng với chiều dài 75 -90 cm). Kinh nghiệm dân gian cho thấy số đo này hợp với cỡ giọng người chơi đàn.

Thủ đàn cong hình lưỡi liềm hay hình con chim, gắn hai hoặc ba trục lên dây. Bầu đàn làm bằng vỏ quả bầu nậm già, tròn và dày đều. Mặt đàn bằng mo bương hoặc gỗ quế bào mỏng chừng 3 mm. Dây đàn se bằng tơ tằm vuốt sáp ong hay nhựa khoai lang (nay người ta làm bằng dây cước). Ngựa đàn là một mảnh tre hoặc miếng gỗ cắt nhỏ, hình thang. Phía dưới ngựa đàn khoét hình vòng tròn hoặc hình chữ M, đặt chính giữa áp sát vào mặt đàn.
Đàn Tính có 2 loại, loại mắc 2 dây và loại mắc 3 dây. Loại 2 dây, lên dây cách nhau quãng 4, 5. Loại 3 dây cũng lên dây như vậy nhưng có một dây cách dây cao 1 quãng 8.
Âm vực đàn Tính rộng hơn hai quãng 8, khoảng âm quãng 8 thứ nhất từ Đô1 đến Đô2 tiếng đàn vang thanh thoát giàu tình cảm, đây là khoảng âm được sử dụng nhiều thường đánh giai điệu. Khoảng âm quãng 8 thứ 2 từ Dô2 -Dô3, tiếng đàn hơi mờ, cộc ít khi sử dụng. Tính Tẩu có khả nǎng diễn tấu nǎng động, linh hoạt. Các ngón kỹ thuật thường tập trung ở tay trái : Trượt, vuốt, luyến, láy, rung và đặc biệt kỹ thuật búng, gẩy tại chính nốt bấm cho hiệu quả âm thanh mềm mại.
Vai trò và vị trí của đàn tính trong nhạc, hát then giữ vị thế độc tôn. Nó vừa dẫn dắt vừa đệm, đồng thời cũng là một giọng hát thứ hai bổ sung cho giọng hát của nghệ nhân diễn xướng. 

Huyền thoại xưa kể về cây đàn tính bị Bụt trên trời cắt mất 9 dây tơ, chỉ cho để lại 2 đến 3 dây. Bởi lẽ, vì quá nhiều dây sẽ quá nhiều âm, khiến con người ngây ngất mà quên ăn quên ngủ, quên cả ruộng đồng.

Giữa huyền thoại và sự thực xa xưa đến bây giờ, khả năng kết hợp hát then với tính tẩu vẫn chinh phục được lòng người vì không mất đi sự quyến rũ vốn có của nó. Đúng như lời cổ trong bài "Thau tính" (nguồn gốc của đàn tính), người Tày hát: 

... "Mặt đàn bằng gỗ xổ

Cán đàn bằng gỗ quế

Khóa đàn bằng sừng trâu

Dây đàn bằng dây bạc

Cá nghe, cá chết chín đoạn suối

Chuột nghe chết phơi mười quãng rừng

Trai gái nghe, lòng buồn rười rượi...".

Người hát khúc then “Khảm hải”

“Khảm hải” là chương tiêu biểu nhất của hát then, hấp dẫn nhất trong điệu then. “Khảm hải” - Vượt biển là bài hát cổ nói về thân phận những người nghèo phải chèo thuyền vượt thác, ghềnh trên biển cả đưa các quan tới bến bờ bình an và dâng những sản vật quý báu cho vua chúa... Người làm then tay cầm quạt chống xuống chiếu, người cúi rạp lắc lư giả bộ chèo thuyền. Sau khoảng 30 phút ca hết 200 câu theo thể thất ngôn bát cú, người làm then nghiêng người cúi rạp xuống “hừm” một tiếng khiến người ngồi xung quanh phải giật mình. Đến rồi, cập bến rồi, vậy là cuộc vượt biển thành công. Bằng nghị lực, quyết tâm con người đã đến với ấm no sung sướng. Đoàn người sánh bước vào của thiên đình, giai điệu của cây đàn tính và lời ca trở nên dìu dặt, tha thiết...Đây là hệ then khó mà chỉ có những người thạo nghề mới thể hiện được.

Vậy mà với ông Hoàng Quốc Đạt (Thị trấn Bằng Lũng-Chợ Đồn) ông diễn vai người hát khúc khảm hải đạt đến độ đưa người nghe, người xem như được sống cùng với khúc hát khảm hải. Đó là người thầy, cúng cho những linh hồn bị chết một cách oan khuất: những cái lắc mình như ngả nghiêng trước sóng biển, chiếc đàn tính trong tay vang lên điệu nhạc lúc êm ái, lúc hung dữ như biển cả đang gầm thét lấy đi mạng người. Ông diễn xong điệu khảm hải đúng 1 tiếng 30 phút.
10 năm là bộ đội đóng quân tại mặt trận Nam Lào(vận chuyển đường dây 559) 20 năm là cán bộ công đoàn Bắc Thái, cán bộ công đoàn huyện Chợ Đồn, tới năm 1986, ông Đạt được nghỉ hưu. Tình cờ một lần đến xem nhà người bạn mời thầy then tới làm lễ đầy tháng cho cháu, ông tỏ ra đặc biệt thích thú. Từ đó ông dành thời gian tìm hiểu, học các bài then trong sách cổ và những thầy then trong vùng. Với ưu thế sẵn có là giọng hát mượt mà, truyền cảm (ông vẫn tham gia hát, diễn các tiết mục văn nghệ trong đơn vị, cơ quan) và hơn thế được truyền lại “gien” hát then từ đời ông, đời cụ của mình là những thầy then nổi tiếng một thời trong vùng. Đến ông là đời thứ 7, tưởng nghề hát then của dòng họ bị mai một, nhưng cuối cùng ông đã tìm lại cội nguồn. Ồng tâm sự “ Trong người tôi có sẵn dòng máu hát then, xưa ông, cha tôi coi đó là một nghề để kiếm sống, nhưng với tôi chỉ đơn giản là không muốn đánh mất nét đẹp văn hóa của dân tộc Tày, đồng thời làm cho đời sống văn hóa, tinh thần của bà con ngày càng phong phú hơn”.
Hiện nay ông Đạt thuộc trên 20 hệ then khó như: Khảm hải, Tồng thiên (các vị thần trên thiên đình) Ngọ cốc (làm nương) Đồng Vình (theo tích xưa người chết thì bị ăn thịt, hồi đó bà Vình đẻ được duy nhất một đứa con trai, con trai bà lớn lên thấy trâu, bò đẻ con ra khó nhọc, thấy thương mẹ vô cùng, khi mẹ chết không ăn thịt nữa mà đem chôn, mọi người thấy thế làm theo). Để hát điệu then được hoàn chỉnh, ông tự mày mò chọn vải may lấy quần áo cúng then, tự làm bộ xóc bằng sắt trắng. Trong bộ quần áo dài đỏ, với chiếc mũ miện uy nghi trên đầu và mảnh vải đỏ phủ kín mặt, ông như nhập mình vào điệu then. Năm nay đã bước sang tuổi 63, nhưng người đảng viên 20 năm tuổi Đảng ấy vẫn tích cực tham gia phong trào văn hóa, văn nghệ của xã, của huyện. Nhiệt tình dạy các điệu then cho đoàn viên thanh niên của huyện. Và trong những ngày đầu xuân, ông lại lập đàn cầu an trong nhà để bà con làng xóm cùng quây quần, hội tụ chung hưởng sự bình yên.

CINET TỔNG HỢP