Cuối cùng, cái công tŕnh đá đồ sộ, độc nhất vô nhị ở Đông Nam Á cũng được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Sau bao năm ch́m khuất trong bom đạn và mưu sinh, hôm nay thành quách nhà Hồ xưa cũng đă được nh́n nhận đúng giá trị.

 

Bài 1: Vén bức màn bí ẩn

Tường thành phía Tây – Đông được nhà Hồ xây dựng vững chắc với nhiều phiến đá nặng trăm tấn

Cách đây hơn 600 năm, công tŕnh Thành nhà Hồ đă được xây dựng trên vùng đất Vĩnh Lộc, Thanh Hóa. Kể từ đó đến nay, công tŕnh đá đồ sộ bậc nhất Đông Nam Á này bị lăng quên trong chiến tranh và mưu sinh. Măi đến tháng 6/2011, thành nhà Hồ mới được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới.

Vén bức màn bí ẩn của thời gian, cũng như Kim Tự Tháp của Ai Cập hay Vạn Lí Trường Thành của người Trung Hoa. Người ta không biết giải thích thế nào về cách xây dựng công tŕnh đá đồ sộ này chỉ trong ṿng 3 tháng. Đó c̣n là chưa nói đến cách vận chuyển thế nào về 1 khối lượng đá khổng lồ khoảng hơn 25.000m3, trọng lượng trung b́nh mỗi khối đá khoảng 10-20 tấn mà chỉ trong ṿng một thời gian ngắn ngủi.

Xây thành trong 3 tháng…

Theo sách Đại Việt sử kư toàn thư của Ngô Sĩ Liên ghi về sự kiện nhà Hồ cho xây dựng kinh đô Tây Đô như sau: “Mùa xuân, tháng Giêng 1397 Quư Ly sai thượng thư bộ Lại kiêm Thái Sử Lệnh Đỗ Tỉnh về xem xét đo đạc động An Tôn, phủ Thanh Hoá đắp thành đào hào, lập nhà tông miếu, mở đường phố, dựng đàn Xă Tắc có ư muốn dời kinh đô về đó, tháng ba th́ công việc hoàn tất” (Nxb. KHXH, Hà Nội 1993, trang 290). C̣n sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục của triều Nguyễn th́ ghi rằng: “Động Yên Tôn - nay là xă Yên Tôn, huyện Vĩnh Lộc, nền cũ của thành vẫn c̣n, bên tả bên hữu đều sát với núi…” (Nxb GD – HN, 1998, trang 316 quyển IV).

Dù tồn tại trong thời gian ngắn ngủi chỉ có 7 năm và chỉ kịp xây dựng thành quách trong thời gian vẻn vẹn có 3 tháng (từ tháng giêng năm 1397 đến hết tháng 3 năm đó th́ hoàn thành) nhưng triều Hồ đă kịp để lại một công tŕnh kiến trúc độc đáo, một biểu tượng kiệt xuất về công tŕnh thành đá cổ. Thành được xây dựng trên nền diện tích 155ha (vùng lơi) c̣n quần thể di tích thành rộng 5.000 ha. Thành gồm 3 bộ phận: La Thành, Hào Thành và Hoàng Thành, bên ngoài xây đá, bên trong chủ yếu đắp bằng đất. Thành được xây dựng trên b́nh đồ kiến trúc gần vuông, chiều Bắc-Nam dài 870,5m; chiều Đông-Tây dài 883,5m; độ cao trung b́nh 7-8m, có nơi của nam cao hơn 10m. Bốn cổng được xây theo 4 hướng Nam – Bắc – Đông – Tây. Kiến trúc cổng được họa theo mái ṿm, những phiến đá trên ṿm cửa được đục đẽo h́nh múi bưởi, xếp khít nhau. Với 2 cánh cửa dày, nặng và chắc được thể hiện qua dấu vết để lại của những lỗ đục vào đá và những chỗ lắp ngưỡng cửa. Toàn bộ tường thành và 4 cổng chính được xây bằng những phiến đá dài khoảng 1,5m, có tấm dài 6m, trọng lượng trung b́nh mỗi khối nặng từ 10-20 tấn, cá biệt tường thành phía Tây có khối đá khổng lồ 26,7 tấn, với tổng khối lượng khoảng 25.000m3 đá và gần 100.000m3 đất được đào đắp công phu. Qua hơn 600 năm, hệ thống tường thành gần như vẫn c̣n khá nguyên vẹn, mặc dù những phiến đá nặng hàng chục tấn chỉ xếp chồng lên, không có chất kết dính. Điều làm đau đầu các nhà nghiên cứu là công tŕnh vĩ đại đó hoàn thành trong ṿng chỉ có 3 tháng vừa thiết kế lẫn thi công, điều đó thể hiện tŕnh độ xây dựng độc đáo, bàn tay tài hoa, sức lao động sáng tạo tuyệt vời của các “nghệ nhân” thời bấy giờ.

Hé lộ những bí mật

Tháng 7/2011, chỉ sau 1 tháng được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới, các cán bộ chuyên môn của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành nhà Hồ đă phát hiện một trong những công trường khai thác đá cổ chính để xây thành, những ẩn số cùng những huyền tích kỳ bí đang dần hé lộ. Qua công tác nghiên cứu, khảo sát vùng đệm cảnh quan của di sản thành nhà Hồ, Trung tâm Bảo tồn Di sản thành nhà Hồ đă phát hiện công trường khai thác đá cổ, ở núi Phù Lưu thuộc hệ thống dăy núi An Tôn, thôn Phù Lưu, xă Vĩnh Yên, cách cổng phía Bắc thành khoảng 2 km.

Núi An Tôn, thuộc thôn Phù Lưu, xă Vĩnh Yên, huyện Vĩnh Lộc là nơi phát hiện công trường khai thác đá cổ xây thành nhà Hồ

Các viên đá phát hiện được phân bố trên một phạm vi rất rộng, chạy dọc chân và sườn Đông-Nam của dăy núi Phù Lưu, bắt đầu từ kênh Nam (kênh tưới tiêu), đến tận đầu làng Phù Lưu, song song với con đường chống băo lụt của làng. Đây là 1 núi đá vôi, được chia thành những vỉa, theo kiểu đoạn tầng từng lớp, từng lớp rất thuận lợi cho việc bóc tách. Theo Giáo sư Lưu Trần Tiêu - Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hoá quốc gia Việt Nam “Những phiến đá có trọng lượng lớn, bề mặt có nhiều vết xước, vết dăm do chế tác thủ công, bước đầu cho thấy, nhà Hồ đă khai thác đá ở đây để xây thành. Đây là phát hiện mới đặc biệt quan trọng đối với công tác quản lư, bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản thành nhà Hồ”. Cho đến thời điểm hiện nay, đă phát hiện được 21 phiến đá lớn, các phiến đá này do những phần lỗi kỹ thuật như vỡ cạnh, góc nên đă bị bỏ lại và không sử dụng. Qua khảo sát ở bề mặt sườn và chân núi, phát hiện được rất nhiều mảnh dăm đá, ken dày đặc lẩn với đất, ch́m sâu trong ḷng đất. Điều này chứng tỏ sau khi được bóc tách khỏi núi, nhà Hồ đă cho chế tác tại chỗ sau đó mới vận chuyển về xây thành. Một số viên đá được phát hiện có h́nh dạng, kích thước rất vuông vắn, kỹ thuật tương đồng với các phiến đá tại thành nhà Hồ. Các viên đá này được ghè, đẽo hết sức công phu, được chế tác từ 3-4 mặt phẳng, dấu vết đục đá vẫn c̣n khá rơ. Khu vực phát hiện nhiều các phiến đá cổ tại thung lũng có tên gọi dân gian là Thung Chẹt, Đản Hót hay Thung Án Ngựa với 10 phiến đá lớn. Bằng quan sát trực quan, có thể nhận thấy tại thung lũng này, nhà Hồ đă cho khai thác rất nhiều đá tại đây. Các phiến đá đă được lấy đi c̣n để lại dấu vết bóc tách trên các vách núi, với nhiều kích thước, h́nh dạng khác nhau, trong đó có nhiều viên được sơ chế, tu chỉnh với h́nh dạng tương đối vuông vắn. Tiến sĩ Tống Trung Tín, viện trưởng Viện khảo cổ học Việt Nam cho biết: Phát hiện này đặc biệt quan trọng nhằm tôn vinh tính xác thực của kỹ thuật xây dựng đá lớn rất khéo léo và kỳ công. Bên cạnh đó, đă trả lời được câu hỏi “đá xây thành được lấy ở đâu” mà từ nhiều năm nay vẫn chưa có câu trả lời thoả đáng.

Mặc dù hiện nay, chưa có căn cứ khoa học hay thực nghiệm để khẳng định nhà Hồ sử dụng con đường giao thông nào đường bộ, đường thuỷ hay kết hợp cả 2. Tuy nhiên, căn cứ vào những tư liệu dân gian như truyền thuyết con đường Cống Đá, Bí đá, con lăn, Bến đá tại sông Mă nơi tập kết đá… và đặc biệt là vị trí thuận lợi của khu vực núi An Tôn so với sông Mă và núi An Tôn so với thành nhà Hồ, các nhà khoa học tạm thời đưa ra 2 giả thuyết về việc vận chuyển đá về xây thành: Đá được vận chuyển từ núi An Tôn xuống sông Mă đưa lên bè và chở xuôi ḍng xuống khu vực Bến Đá, từ đây đá được vận chuyển theo đường Cống Đá để xây thành. Giả thuyết thứ 2, rất có thể nhà Hồ đă vận chuyển đá trực tiếp từ núi An Tôn bằng đường thuỷ, theo như truyền thuyết th́ trước đây khu vực phía Bắc của Hoàng thành là một vùng đầm lầy. Phải chăng ư tưởng nhà Hồ cho đào Mau An Tôn, ngoài mục đích là muốn nối thành tuyến giao thông đường thuỷ quan trọng giữa khu vực Hoàng thành với sông Mă, c̣n có ư tưởng cho việc phục vụ vận chuyển đá xây thành bằng đường thuỷ?

Với kết quả của việc khảo sát và phát hiện công trường khai thác đá, bước đầu giải mă được huyền thoại xây thành, mở ra hướng nghiên cứu về khai thác, kỹ thuật khai thác, phương thức vận chuyển trong thời gian tới. Cùng với cố đô Huế, Hoàng thành Thăng Long, di sản thành nhà Hồ một lần nữa lại được vinh dự xướng tên trên bản đồ di sản văn hoá thế giới. Thành đá cổ đang từng bước sẽ là điểm đến hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước. Nhưng để làm được điều đó, xem ra con đường di sản của thành nhà Hồ c̣n lắm gian truân.

 

Bài 2: Đôi rồng đá mất đầu và những chuyện quanh thành

 

Thành nhà Hồ hay c̣n gọi là thành Tây Đô được Hồ Qúy Ly xây dựng từ năm 1397, cho đến tận bây giờ thành nhà hồ đă được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Tuy nhiên, xung quanh tường thành này luôn ẩn chứa những điều chưa giải mă. Và câu chuyện đôi rồng cổ đặt ngay chính giữa trung tâm thành tại sao lại mất đầu? người dân có lấy đá di sản về xây nhà?...rất nhiều bí ẩn xa xưa và cũng biết bao chuyện oái ăm bên cạnh di sản văn hóa này.

Bí mật về đôi rồng đá mất đầu 

Đôi Rồng Đá tại chính trung tâm thành nhà Hồ bị mất đầu đang c̣n là bí ẩn

Từ cổng phía Nam, đi sang cổng phía Bắc của ṭa thành, mọi người rất dễ dàng nhận ra ở ngay trung tâm ṭa thành có đôi rồng đá được đặt song song nhưng đă bị mất đầu. Thế nhưng theo tài liệu ghi lại tại trung tâm di sản thành nhà Hồ th́ sau khi nhà Hồ thất thế, đôi rồng đá cũng biến mất. Măi đến năm 1938, một người nông dân trong lúc cày ruộng trong nội thành đă phát hiện tượng rồng đầu tiên. Nghĩ là rồng trong cung vua th́ phải có cặp nên dân làng đă đào bới khắp vùng mới thấy được tượng rồng thứ hai.

Đôi rồng này làm bằng chất liệu đá, được khắc rất tỷ mỉ, thân rồng thon nhỏ, uốn bảy khúc, vây và lưng đều, nhỏ, trông rất đẹp. Rồng có 4 chân, mỗi chân có 3 móng với các vân mây mềm mại. Phần đầu của đôi rồng đá này đă bị mất, giờ chỉ c̣n bờm uốn lượn chín nếp. Dưới phần bụng được trạm trỗ những ô tam giác nhỏ có để h́nh hoa cúc và móc hoa ghép nhau tạo thành bậc.

Điều khó hiểu là tại sao rồng lại không có đầu? đầu rồng bị ai chặt? nhưng vẫn chưa có một câu trả lời thỏa đáng. Xung quanh về vấn đề này, nhiều ư kiến cho rằng, xưa kia nhà Minh sang sâm lược đă chặt đầu rồng - biểu tượng của nhà Hồ đă đi vào giai thời diệt vong, chấm dứt vương triều Hồ. Có người lại bảo do chính những người bất đồng với chính sách nhà Hồ gây ra. Ư kiến khác cho rằng, vào thời thực dân pháp đô hộ, người Pháp bắt nhân dân trong vùng hàng tháng, hàng năm phải trải chiếu hoa từ cổng thành đến đôi rồng đá. Quá bức xúc về việc này nên dân làng đă chặt đầu rồng? Nhưng theo câu truyện dân gian, th́ ngày xưa ở làng Xuân Giai, xă Vĩnh Tiến, huyện Vĩnh Lộc ( nằm cạnh ngay cổng thành phía Nam) thường hay xảy ra các vụ cháy nhà, người dân nghi là rồng quay đầu về làng phun lửa nên đă chặt đầu rồng đi. Tất cả muôn vàn câu hỏi về việc này khiến dư luận xôn xao bàn tán. Ai ai cũng rỉ tai nhau về nhiều điều huyễn hoặc xung quanh đôi rồng bị mất đầu này.

Hiện nay, rất nhiều bà con nói rằng có một Việt Kiều gốc ở quê Vĩnh Lộc đă mua lại được đôi đầu rồng trên. Biết tin thành nhà Hồ sắp đón bằng di sản văn hóa thế giới do UNESCO trao th́ người Việt Kiều này đă đem 2 đầu rồng đến tặng lại ban quản lư di tích thành nhà hồ. Tuy nhiên, so với những ǵ dư luận bàn tán th́ chúng tôi đă gặp ông Nguyễn Đức Huynh ( là Việt Kiều trong câu chuyện của người dân) th́ được ông trả lời: “Tôi chưa bao giờ mua 2 chiếc đầu rồng này cả. Sau khi về quê tôi mở cửa hàng kinh doanh ăn uống chứ có biết thông tin ǵ về hai chiếc đầu rồng bị mất cắp như mọi người nói”.

C̣n theo tiến sĩ Đỗ Quang Trọng – trưởng ban quản lư di tích thành nhà Hồ cho hay: “ hiện nay vẫn chưa rơ tại sao đôi rồng đá lại bị mất đầu, và cũng không biết giờ t́m đầu rồng ở đâu. C̣n chuyện bảo có người Việt Kiều nào đó mang đầu rồng đến trả lại cho ban quản lư th́ chúng tôi phải biết chứ. Dù sao đây cũng chỉ là tin đồn mà thôi”.

Như vậy, bí ẩn về đôi rồng mất đầu vẫn chưa ai trả lời được. Tại sao rồng lại mất đầu, ai chặt đầu rồng, hiện đầu rồng đang ở đâu th́ đó vẫn đang c̣n là một điều bí ẩn.

Có chuyện dân lấy đá di sản mang về xây nhà

Thành nhà Hồ được công nhận là di sản văn hóa thế giới là niềm tự hào của biết bao nhiêu người dân xứ Thanh. Thế nhưng, đă không biết bao câu hỏi và những lời bàn luận không tốt về thành quách này. Trước đây, khi thành nhà Hồ chưa là di sản văn hóa thế giới th́ đă xảy ra những việc không thể tưởng tượng nổi. Thành quách th́ luôn bị trâu ḅ vào dẫm đạp, gạch và đá th́ được bà con lấy về để làm nhà xây tường…

Có mặt tại thôn Xuân Giai, xă Vĩnh Tiến, huyện Vĩnh Lộc, chúng tôi ṿng quanh quan sát th́ ngỡ ngàng những điều chưa bao giờ nghe tới. Là một thôn nằm sát với cổng phía Nam thành nhà Hồ, không ít nhà dân đă dùng đá và gạch trong thành để xây dựng cơ ngơi. Những phiến đá xanh phẳng lỳ được xếp làm cầu, cống, đá nhỏ hơn th́ được xây tường, làm đường. Ở những bức tường của nhà dân theo năm tháng bị bóc lớp vữa bên ngoài lộ ra những viên gạch c̣n in dấu và chữ Hán.  

Anh Tâm - chuyên viên của trung tâm bảo tồn di sản thành nhà Hồ khẳng định, trong khu vực bán kính 1km, ít nhiều các gia đ́nh đều lấy gạch và đá của thành. Theo khảo sát, toàn bộ gạch được lát mặt thành, hoàng thành và các công tŕnh xây dựng trong thành đă bị người dân bóc dỡ để xây nhà. Việc này diễn ra cách đây mấy chục năm về trước. Sau  khi được công nhận di sản, nhiều người dân đă tự nguyện đem đá và gạch chưa sử dụng trả lại cho trung tâm. Tuy nhiên, những nhà đă xây kiên cố th́ chẳng biết phải làm thế nào để thu hồi lại”. 

Tại ngôi nhà trẻ của thôn Xuân Giai, khoảng sân rộng 40m2 được lát những viên gạch h́nh chữ nhật khổ 20 x 40, bức tường chính của ngôi nhà này c̣n nguyên khắc ḍng chữ hán “An Tôn Thượng xă”, “An Tôn hạ xă” ( nay là thuộc các xă Vĩnh Yên, Vĩnh Long, Vĩnh Tiến của huyện Vĩnh Lộc), “Giang Tây quận”…

Gạch được trưng bày trong pḥng tham qua Thành nhà Hồ

Điều ngạc nhiên nữa là không biết gạch từ thời đó được đúc bằng kỹ thuật ǵ nhưng nh́n những viên gạch đang đặt ở pḥng tham quan ngay cổng thành so với những viên gạch trong nhà dân đều là một và nh́n rất đẹp.

Anh Tâm cho biết thêm: “ Đến nay không rơ kỹ thuật nung gạch của thời đó nhưng nh́n vào màu sắc gạch và độ bền có thể nói đây là những sản phẩm thuyệt hảo. Trải qua mấy trăm năm mà gạch vẫn giữ nguyên được màu sắc đỏ tươi không hề rêu phong và rạn nứt. Hầu hết ở khu vực xung quanh thành là những công trường làm gạch thuộc thôn nào th́ khắc dấu thôn đó. Thông qua những đường nét trên gạch có thể nói là nhà Hồ bề thế, tráng lệ có sự đóng góp công sức của nông dân huyện Vĩnh Lộc.

Được biết, từ năm 2007 đến nay, hàng trăm hiện vật liên quan trực tiếp đến vương chiều Hồ như gạch, chum, vại…đă được trung tâm bảo tồn di sản thành nhà Hồ vận động từ nhân dân, có khi phải mua lại khi có nhà dân đập nhà cũ đi. Số lượng các hiện vật khác cũng đang được lưu giữ và tồn tại trong chính nhà dân sẽ được sưu tầm, thu hồi đều năm trong kế hoạch đến năm 2030. Bởi gạch, đá trong nhà và tường của người dân không dễ dàng thu hồi trong ngày một ngày hai.

Những bức tường được xây bằng gạch, đá trong thành của các hộ dân thôn Xuân Giai

Tất cả những ǵ mà chúng ta biết được chỉ là những câu chuyện của những năm trước đây. Đó là một điều rất dễ thông cảm, bởi lẽ khi hàng chục năm trước thành nhà hồ chỉ là một thành quách b́nh thường như mọi người dân ở đây vẫn nghĩ, Nhưng một ngày mới, ṭa thành kỳ vĩ ấy bỗng dưng trở thành di sản của thế giới đă làm tất cả người dân Thanh Hóa phải ngỡ ngàng và tự hào. Và điều đặc biệt nữa là người dân huyện Vĩnh Lộc, ít nhiều cũng “giữ một phần di sản” cho riêng ḿnh. Song, để bảo vệ cũng như phát huy được giá trị của di sản thế giới tại một tỉnh như Thanh Hóa th́ cũng đang c̣n là một bài toán nan giải.

Bài 3:  Đường lên di sản c̣n lắm gian truân

Thành nhà Hồ đă được UNESCO công nhận là di sản văn hoá thế giới, để thực hiện việc đẩy mạnh phát huy giá trị di sản thế giới trong việc thu hút khách đến di sản th́ các điều kiện về tuyến điểm tham quan và các dịch vụ hiện nay vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu. Đặc biệt hệ thống giao thông và dịch vụ chưa xứng tầm với di sản thế giới.

Ngơ ngác một thành tŕ

Được công nhận là một di sản văn hóa tầm vóc thế giới, nhưng thành nhà Hồ thực sự mới chỉ nằm ở dạng tiềm năng, chưa được đánh thức. Theo ông Đỗ Quang Trọng – Trưởng ban Di tích thành nhà Hồ cho biết: “Trung b́nh, trung tâm đón nhận khoảng gần 50.000 lượt khách đến tham quan, du lịch. Thực sự đây là con số quá nhỏ nhoi so với tầm một di sản thế giới. Chúng tôi c̣n rất nhiều việc phải làm trong thời gian tới.”

Trở về vùng đất Vĩnh Lộc sau một thời gian dài, trong một chiều mưa vừa tạnh, chúng tôi phải rất vất vả mới đi qua được những con đường lầy lội bùn nước dọc ven tường thành. Phải chứng kiến những cảnh lầy lội này chúng tôi hiểu v́ sao di tích thành nhà Hồi vẫn chỉ là dạng tiềm năng. Đặc biệt những con đường đi ven tường thành ở hầu khắp 4 phía đều là đường đất và lầy lội, có đoạn trũng xuống thành những ổ voi, ổ gà xập xệ. Ngay những đoạn đường chính như từ ngă ba thị trấn Vĩnh Lộc chạy thẳng vào cổng thành phía Nam, được coi là đoạn đường tốt nhất khu vực này cũng chỉ là đoạn đường cấp phối, hiện đă xuống cấp trầm trọng. Thậm chí con đường này c̣n không có cả hệ thống thoát nước, cứ mưa xuống từng vũng nước ngập đọng to trên mặt đường vốn đă nhiều nham nhở. Nói về t́nh trạng xuống cấp của con đường đi vào di sản.

Hơn nữa, việc xây dựng các tuyến điểm du lịch trong khu di tích này gần như không có. Hiện, chỉ duy nhất có 1 tuyến điểm kiểm soát vé và 2 gian hàng tại cổng thành phía Nam. Bán vài gói bánh, kẹo sơ sài, được coi là đặc sản vùng quê Vĩnh Lộc, chứ chưa thực sự coi đây là một tuyến điểm du lịch. Việc xây dựng các tuyến điểm tham quan, dịch vụ du lịch là cần thiết cho việc t́m ra hướng đi, cách làm đúng đắn nhằm mục đích ngày càng đẩy mạnh công tác phát huy những giá trị to lớn của danh hiệu di sản văn hoá thế giới.

Giữ ǵn di sản ra sao?

Bức tường phía Bắc bị đổ nát do yếu tố thời gian, hay con người.

Đang mải ngắm những bước tường thành kỳ vĩ ấy, th́ bỗng dưng trước mắt chúng tôi là những h́nh vẽ bậy bạ của trẻ con và những cái tên vô thức vẫn hiện trên tường thành, làm mất mỹ quan và nét cổ kính của thành quách xưa kia. Thật đáng buồn! một di sản thế giới là đây ư? công tác bảo vệ một thành tŕ hàng ngàn năm là đây ư?

Thực tế, hiện nay mặc dù giá vé vào thăm quan thành chỉ 10.000đ/người lớn và 5.000đ/trẻ em (trong khi giá vé tham quan tại Di sản Hội An: đối với người Việt là 45.000đ/vé; người nước ngoài là 90.000/vé. Giá vé tại Di sản thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng là 40.000đ/lượt người lớn, trẻ em là 20.000/lượt), nhưng thực tế khách đến tham quan thành nhà Hồ vẫn chỉ là người nghiên cứu và 1 bộ phận cán bộ làm công tác liên quan đến thành nhà Hồ, c̣n lại hơn nửa là du khách. Điều đó cho thấy khách đến đây chủ yếu là khách văng lai, tây “ba lô” và những người yêu thích giá trị lịch sử. Ông Nguyễn Văn Thành, một người dân bản địa, sinh sống ngay tại chân thành cho rằng, câu chuyện thành nhà Hồ nằm ở chỗ không thấy bất cứ dịch vụ phụ trợ nào cho điểm du lịch này. Khách đến đây ngoài ngắm 4 cổng thành, nghe kể chuyện lịch sử, ngắm vài mẫu vật cổ (sau này có thể thêm vài điểm khác như Đàn tế Nam Giao, thăm làng cổ…) gần như không c̣n ǵ đáng kể để ở lại.

Bài toán cho sự phát triển đồng đều giữa cơ sở vật chất hạ tầng như nâng cấp đường giao thông, phục dựng di tích và các địa điểm du lịch phụ trợ cùng hệ thống nhà hàng, nghỉ dưỡng… Ngoài ra, c̣n cần có sự đầu tư mạnh mẽ trong công tác quảng bá h́nh ảnh và gắn kết các tour du lịch.

Một nhân viên bảo vệ thành thật thà tâm sự với chúng tôi: “Tôi làm công tác bảo vệ thành từ khi Trung tâm bảo tồn Di sản thành nhà Hồ được thành lập cho đến nay, lại là người địa phương sinh sống dưới chân thành gần trọn cuộc đời. Tôi hiểu rơ từng viên đá trong thành này, nhưng thực sự để biến thành nhà Hồ trở thành một Đại nội Huế hay phố cổ Hội An th́ c̣n rất xa lắm”.

Mọi thứ ở đây đều c̣n ở dạng tiềm năng và tất cả con người ở đây cũng đều đang ṃ mẫn từng bước đi cho việc phát huy giá trị di sản. Ngoài vài món chè Lam Phủ Quảng và thuốc lào, du khách không biết mua ǵ tại đây và ngắm nh́n thêm ǵ nữa. Nếu được kết nối thêm những địa điểm du lịch phụ trợ khác ngoài thăm quan ngắm nh́n mà là những địa điểm ăn nhậu đặc sản ở vùng quê ven sông Mă như cơm hến, cá sông, dế, châu chấu, nem chua nướng và đặc biệt là luậy, một loại ấu trùng chuyên ăn lơi cây ngô to cỡ ngón chân cái. Rơ ràng, việc t́m ra hướng thu hút khách du lịch cho thành nhà Hồ phần nào cũng là t́m cách để phát triển du lịch Thanh Hóa nói chung.

 

 Bài & ảnh : Gia Anh