sáng tạo mới đã được vận dụng, tạo thành những đóng góp mới: Không phải trò đùa (Khuất Quang Thu�); Chim én bay (Nguyễn Trí Huân); Ông cố vấn (Hữu Mai); Cỏ lau (Nguyễn Minh Châu); Vòng tròn bội bạc, Phố (Chu Lai) và nhiều sáng tác mới của Xuân Thiều, Cao Tiến Lê, Triệu Bôn, Nam Hà, Bùi Bình Thi, v.v.. Xuất hiện một số tác giả mới, trẻ, viết nhanh, viết nhiều. Trong vòng năm năm có người cho in tới 10 tác phẩm. Nhiều nhà thơ vốn đã nổi tiếng trong những năm chống Mỹ cứu nước, nay vẫn là lực lượng sáng tác chủ chốt trong thời kỳ đổi mới như: Thanh Thảo, Phạm Tiến Duật, Hữu Thỉnh, Vũ Quần Phương, Bằng Việt, Xuân Quỳnh, Thu Bồn, Lâm Thị Mỹ Dạ, Nguyễn Duy, Nguyễn Khoa Điềm. Lớp nhà thơ nữ cũng có những đóng góp nhằm làm đổi mới thi pháp thơ trong nhiều năm gần đây: Phan Thị Thanh Nhàn, ý Nhi, Đoàn Thị Lam Luyến, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Lê Thị Mây, Thuý Bắc, Dư Thị Hoàn, Nguyễn Thị Hồng và nhiều người khác. Thơ cũng được in nhiều hơn trước, phản ánh những tâm tư mới, giọng điệu mới, những trăn trở trước thời cuộc.

ở lĩnh vực điện ảnh, từ năm 1992 trở đi, nhờ huy động được nguồn vốn lớn, nên nhiều phim và băng hình đã được sản xuất. Một loạt phim truyện nhựa tương đối có chất lượng nghệ thuật như: Vị đắng tình yêu (Lê Xuân Hoàng); Xương rồng đen (Lê Dân); Chuyện tình bên dòng sông (Đức Hoàn); Đời hát rong (Châu Huệ); Canh bạc, Hãy tha thứ cho em (Lưu Trọng Ninh); Dấu ấn của quỷ (Việt Linh); Lương tâm bé bỏng (Lê Hoàng); Bao giờ cho đến tháng Mười, Hà Nội năm 1946, Thương nhớ đồng quê (Đặng Nhật Minh); Anh chỉ có mình em (Đới Xuân Việt)... Ngoài ra còn một số phim vidéo, phim tài liệu và phim hoạt hình cũng được đổi mới trên nhiều bình diện. Trong những bộ phim nêu trên, đề tài, cách nhìn, nồng độ cảm xúc, cuộc sống đan xen những mặt sáng và tối, niềm vui và nỗi buồn, hạnh phúc và bất hạnh, thể hiện lôgíc của cuộc sống thường nhật trong cơ chế thị trường, chứ tác giả không hề có ý định áp đặt chủ quan hoặc phô diễn những lời giáo huấn khô khốc qua lời lẽ của các nhân vật. Việc xã hội hoá trong sản xuất và phát hành phim đã được đặt ra từ những năm 1989-1990 trở đi. Có khoảng 30 hãng phim của một số cơ quan, đoàn thể, ngành được Nhà nước cho phép thành lập như hãng phim Hodafilm (Hội Điện ảnh), Hãng phim Hội Nhà văn Việt Nam, Hãng phim Bến Nghé (thành phố Hồ Chí Minh). Một nhóm nghệ sĩ có điều kiện, kinh phí cũng đứng ra làm phim. Việc xã hội hoá sản xuất và phát hành phim thời kỳ những năm cuối thế kỷ XX là phù hợp xu hướng chung, đa số phim đã đáp ứng nhu cầu đa dạng của người xem, có ý nghĩa giáo dục, mang lại hiệu quả kinh tế nhất định. Nhưng vẫn còn những biểu hiện tiêu cực như trốn thuế, "cạnh tranh" không lành mạnh trong sản xuất và phát hành, có phim nội dung lệch lạc và nghệ thuật kém.

ở lĩnh vực sân khấu, dưới ánh sáng của đường lối đổi mới, Hội diễn sân khấu toàn quốc năm 1985 được coi là biểu tượng sân khấu gắn liền với những vấn đề bức xúc của đời sống. Nhiều vở diễn mang tính chất đối thoại với người xem, đề cập trúng tâm trạng và băn khoăn của họ. Sân khấu trở thành diễn đàn chính luận sôi nổi; nhiều vở diễn không miêu tả phô trương, không chạy theo những sinh hoạt vụn vặt, mà đi sâu vào những khám phá nghệ thuật đích thực, là những sự thật khách quan của cuộc sống. Tài năng và sự sáng tạo của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ là hiện tượng sân khấu đặc sắc. Trong vòng 5-7 năm, anh đã có hơn 40 kịch bản văn học cho các thể loại: kịch nói, kịch dân ca, chèo, cải lương của sân khấu Việt Nam.

Sân khấu thuộc các thể loại đều có những tìm tòi về thủ pháp. Nhân danh công lý, Tôi và chúng ta, Mùa hè ở biển, Ngôi sao biển (kịch nói); Người tốt nhà số 5, Những người nói thật, Tô Hiến Thành xử án, Hồ Xuân Hương (chèo); Dốc sương mù, Tình yêu và lời đáp (cải lương); Thanh gươm hát bội, Trần Thủ Độ, Chu Văn An (tuồng) là những vở xuất sắc. Sân khấu đã thành công rực rỡ trong việc xây dựng hình tượng Bác Hồ, một nhân vật lịch sử, một nhà văn hoá lớn, một con người rất mực con người. Trong Bài ca Điện Biên, Lịch sử và nhân chứng, Hành trang người lính, Đêm trắng, hình tượng Bác Hồ được các tác giả khắc hoạ như một nhân vật trung tâm, có số phận riêng, có chiều sâu tâm tư - tình cảm. Từ năm 1990 trở đi, sân khấu đã có chiều hướng phát triển mới; vừa tôn vinh cái thiện, cái đẹp của con người, vừa lên án cái ác, cái xấu trong đời sống, thể nghiệm tìm tòi một hướng cách tân cho sân khấu: Bài ca giữ nước (chèo); Hồn Trương Ba da hàng thịt, Lịch sử và nhân chứng (kịch nói); Đôi dòng sữa mẹ (cải lương); Suối đất hoa (tuồng) là những vở được đông đảo người xem đón đợi.

Cũng như nhiều ngành nghệ thuật khác, âm nhạc cũng có nhiều đổi mới được công chúng chấp nhận và hưởng ứng nhờ biết đứng trên đôi chân của thành tựu âm nhạc dân tộc hiện đại đã được xây dựng trên nửa thập kỷ. Dòng âm nhạc bác học, âm nhạc chính thống đã được Đảng và Nhà nước đầu tư thích đáng. Âm nhạc hàn lâm của ta nghiêm chỉnh, đồng bộ không thua kém bất cứ một nước nào trong khu vực. Nhạc viện Hà Nội và Nhạc viện thành phố Hồ Chí Minh, Nhà hát nhạc vũ kịch Trung ương, Nhà hát ca múa nhạc dân tộc, đã dàn dựng những vở ôpêra hoành tráng, không chỉ diễn thành công những vở Người tạc tượng, Cô Sao (Đỗ Nhuận), mà còn dàn dựng được những vở của nước ngoài có quy mô lớn như épghênhi Ônhêghin (Nga), Tơraviata (Italia), v.v.. Các nghệ sĩ Đặng Thái Sơn, Lê Dung, Bùi Công Duy, Tôn Nữ Nguyệt Minh đã đạt được những thành tích rất cao trong các cuộc thi âm nhạc quốc tế và trong nước.

Thành tựu nổi bật nhất của âm nhạc qua hơn mười năm đổi mới là hàng trăm ca khúc đứng được trên sàn diễn, đọng lại trong lòng người hâm mộ. Những nhạc sĩ nổi tiếng từ nhiều thập kỷ trước như: Nguyễn Văn Thương, Trọng Bằng, Văn Ký, Lê Yên, Phan Huỳnh Điểu, Phan Thanh Nam, Huy Du... vẫn tiếp tục sáng tác, đào tạo, giúp đỡ các tài năng trẻ. Dòng chảy sáng tạo tiếp nối từ ca khúc thời kỳ chiến tranh đến những ca khúc mang đậm chất liệu và phong cách dân gian về chủ đề quê hương, Tổ quốc, Bác Hồ, người mẹ Việt Nam, người lính đã chiếm vị trí lớn trong cảm hứng sáng tạo của nhiều nhạc sĩ. Đó là những bài hát: Quê hương (nhạc Giáp Văn Thạch, thơ Đỗ Trung Quân); Đất nước (Phạm Minh Tuấn); Đất nước lời ru (Văn Thành Nho); Ơi Nha Trang mùa thu lại về (Văn Ký); Vầng trăng Ba Đình, Miền Trung nhớ Bác (Thuận Yến); Dáng đứng Bến Tre (Nguyễn Văn Tý); Mẹ Việt Nam (Xuân Hồng); Giữa Mạc Tư Khoa nghe câu hò Nghệ Tĩnh, Lời Bác dặn trước lúc đi xa (Trần Hoàn); Làng lúa làng hoa (Ngọc Khuê); Vào Lăng viếng Bác (Hoàng Hiệp); Hà Nội đêm trở gió (Trọng Đài); Mùa thu Hà Nội (Trịnh Công Sơn); Em ơi Hà Nội phố (Phú Quang); Biển hát chiều nay, Lênh đênh (Hồng Đăng); Cỏ non thành cổ (Tân Huyền); Huế thương (An Thuyên) và nhiều sáng tác mới của các nhạc sĩ quen biết: Huy Thục, Nguyễn Tài Tuệ, Trần Kiết Tường, Nguyễn Đức Toàn, Doãn Nho, Cao Việt Bách, Xuân Hồng, Đỗ Hồng Quân, Ngô Quốc Tính, Lê Vinh, Tôn Thất Lập, Trần Long ẩn, Dương Thụ, Thanh Tùng, Trần Tiến... Bên cạnh những ca khúc ngợi ca, đã xuất hiện một số bài hát có nội dung phê phán những hiện tượng tiêu cực trong xã hội. Những bài hát hướng về những trăn trở riêng tư, những mất mát trong chiến tranh cũng được nhạc sĩ khai thác và thành công ở mức độ khác nhau như các ca khúc: Tạm biệt chim én, Vết chân tròn trên cát, Mặt trời bé thơ, Con chim sẻ lông xù ...

Vượt qua những khó khăn do mặt trái của cơ chế thị trường tác động và những điều bất cập, nghệ thuật múa đã dần dần lấy lại sức lực để đồng hành cùng với các ngành nghệ thuật bạn, trước tiên là âm nhạc. Với sự ra đời của Hội nghệ sĩ Múa vào cuối năm 1990, cùng sự hỗ trợ có hiệu quả của Bộ Văn hoá - Thông tin, và những thành công của Hội thi ca múa nhạc chuyên nghiệp toàn quốc (1992), Hội thảo khoa học về giữ gìn và phát triển nghệ thuật múa truyền thống của một số dân tộc (1992), những chương trình nghệ thuật múa chào mừng các ngày lễ lớn (1994 và 1995), v.v. nghệ thuật múa dân tộc đã có những vụ thu hoạch mới tương xứng với công sức và tài năng do những mùa gieo hạt vào nhiều năm trước mang lại. Hàng trăm tác phẩm múa được dàn dựng thành công và đã được khán giả tiếp nhận với tình cảm nồng hậu. Đề tài của nghệ thuật múa ngày càng phong phú hơn. Có những tác phẩm khai thác sinh hoạt lễ hội, phong tục tập quán của nhiều dân tộc thiểu số như Hội cầu mưa (dân tộc Khơ Mú); Kể chuyện huyền sử chiêng đồng (Tây Nguyên); Cầu phúc (dân tộc Tày); Mừng nhà mới (dân tộc Khơ Mú). Một số tác phẩm khai thác ngôn ngữ múa dân gian như Chim non tung cánh, Khát vọng, Khúc biến tấu từ pho tượng cổ, Bức tranh thôn nữ, Mùa sen nở... Nhiều tác giả đã lấy đề tài từ các tác phẩm văn học, sân khấu, hội hoạ. Người xem cảm nhận được ý thơ của nữ sĩ Hồ Xuân Hương qua tiết mục Cắt cỏ bên sông. Những bức tranh làng Hồ, những vở diễn sân khấu truyền thống là nguồn cảm hứng cho các điệu múa: Hứng dừa, Anh nô và Thị Mầu, Vân Tiên cứu Nguyệt Nga, v.v..

Đổi mới trong mỹ thuật được thể hiện ở nhiều thể loại, phòng tranh, tác giả. Tập trung nhất là Triển lãm mỹ thuật được tổ chức 5 năm một lần. Tại Triển lãm mỹ thuật năm 1990, ngoài đề tài về lịch sử, Bác Hồ, chiến tranh và người lính, nhiều đề tài bình dị trong cuộc sống đã gây cảm hứng cho nhiều hoạ sĩ: tình mẹ con, nghĩa vợ chồng, buổi sáng ở quê biển, hoàng hôn xóm núi, dòng sông quê hương, con đò gối bãi... Xuất phát từ cái tâm trong sáng, cách nhìn lành mạnh mà những đề tài "nhỏ" lại trở thành những hiệu quả nghệ thuật mạnh; ngay cả với đề tài cái bi, cái đau khổ của con người, nhiều hoạ sĩ qua tác phẩm của mình đã đem đến cho người xem cảm xúc thẩm mỹ lạc quan, yêu cuộc sống. Ngôn ngữ hội hoạ đã được coi là thành tố quan trọng của nội dung tác phẩm mỹ thuật. Nhiều phong cách, nhiều trường phái nghệ thuật đã được chấp nhận. Từ sau khi tiến hành đổi mới cho đến nay đã có hàng trăm phòng tranh cá nhân, với nhiều phong cách, xu hướng hội hoạ, điêu khắc vốn chưa quen với số đông đã được trưng bày, giới thiệu. Nhiều phong cách, nhiều tìm tòi được thể hiện rõ trong hội hoạ - sơn dầu, sơn mài, lụa; trong đồ hoạ với sự phát triển của khắc kẽm, khắc đồng, monotip bên cạnh bước phát triển của khắc gỗ, khắc thạch cao, điêu khắc; tượng đài và các tượng chân dung, phù điêu, đá, gốm, đồng... Các địa phương tiêu biểu của mỹ thuật nước nhà, nơi tiềm ẩn sức sáng tạo của đội ngũ nghệ thuật tạo hình vẫn là Hà Nội, Huế và thành phố Hồ Chí Minh, Hạ Long, Nha Trang. Triển lãm mỹ thuật toàn quốc đạt được kết quả tốt là nhờ sự bảo trợ nhiều mặt của Nhà nước; nhờ từng hoạ sĩ, nhà điêu khắc đã vượt qua muôn vàn khó khăn, thiếu thốn của đời sống, miệt mài lao động trong nhiều năm; chắt chiu từng đồng tiền riêng của mình để mua chất liệu, sắm khung tranh, vận chuyển tranh, tượng đến triển lãm...

Để đổi mới hoạt động sáng tác mỹ thuật, Hội Mỹ thuật đã phối hợp có hiệu quả với các cơ quan hữu quan nhằm bồi dưỡng tài năng, khai thác tiềm năng sáng tạo của hội viên như phối hợp với Tổng cục Chính trị để đưa hoạ sĩ đi thực tế ở 14 đơn vị quân đội, tổ chức Triển lãm Mỹ thuật 50 năm ngày Thương binh - liệt sĩ, Triển lãm Mỹ thuật về đề tài lực lượng vũ trang 5 năm một lần. Phối hợp với Bộ Giao thông vận tải thi vẽ tranh biếm hoạ và tranh cổ động về đề tài an toàn giao thông. Hội còn giúp các địa phương thi chọn tượng đài, mẫu biểu trưng, trong đó có nhiều tác phẩm tốt: Tượng đài Bác Hồ ở Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Tượng đài Hoàng Văn Thụ ở Lạng Sơn, Tượng đài Chiến thắng ở thị xã Buôn Mê Thuột, Tượng đài Bác Hồ ở Cao Bằng... Nhiều nhà điêu khắc đã tham gia dựng nhiều tượng đài ở các nghĩa trang, quảng trường tại nhiều đô thị. Ngoài Trung Quốc và Cộng hoà liên bang Đức là hai nước vốn có truyền thống giao lưu với giới mỹ thuật Việt Nam từ lâu, những năm gần đây, tác phẩm mỹ thuật Việt Nam đã có mặt tại nhiều phòng tranh của các nước Tây Âu, châu Mỹ latinh, các nước ASEAN, Mỹ, Canađa, Nhật Bản, Anh, Italia, Hàn Quốc. Triển lãm Mỹ thuật hàng năm của các nước ASEAN là dịp để hoạ sĩ, nhà điêu khắc Việt Nam thấy được rõ mặt mạnh và mặt yếu của mình.

Mười năm gần đây, dưới ánh sáng của đường lối đổi mới, nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa đã ảnh hưởng tích cực tới đời sống của nhân dân, nhất là ở các đô thị, trong đó có sự đóng góp của ngành kiến trúc. Nhà nước gia tăng đầu tư tiền vốn để kiến thiết những công trình kiến trúc có tầm cỡ phục vụ nhu cầu công cộng và ngoại giao. Một số công trình giao thông như đường cao tốc, sân bay, bến cảng, khu chế xuất, các biệt thự, khách sạn, các công trình văn hoá tầm cỡ quốc gia và một số di tích lịch sử nổi tiếng đã được xây dựng mới, được trùng tu. Bộ mặt kiến trúc đô thị, nhất là tại các thành phố lớn, đã sáng sủa, khang trang, bề thế hơn trước. Nguyên vật liệu xây dựng - kiến trúc phong phú; kiến trúc sư có môi trường để phát huy tài năng thiết kế, thi công, khơi dậy tiềm năng sáng tạo; kiểu dáng, phong cách, thể loại phát triển rầm rộ. Nghệ thuật kiến trúc rõ ràng đóng vai trò quan trọng trong việc xử lý không gian và cảnh quan kiến trúc, bảo vệ môi trường sinh thái, tạo điều kiện sống tốt đẹp trong quá trình đô thị hoá.

Nói đến đô thị hoá trước hết phải nói đến giải pháp kiến trúc mà trung tâm là con người, tức là chủ nghĩa nhân văn trong kiến trúc vốn được chú ý bắt đầu từ cuộc thi thiết kế Khu dân cư đô thị tại Chicago vào đầu thế kỷ. Sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai, lý thuyết khu dân cư đô thị đã được hình thành và được hiện thực hoá tại nhiều nước , trong đó có nhiều nước xã hội chủ nghĩa. Xuất phát từ quan điểm lấy thuận lợi cho gia đình là chính, thoả mãn nhu cầu vật chất và văn hoá trong môi trường sống tốt lành, chúng ta cho rằng, khu dân cư đô thị là phù hợp với nền kinh tế kế hoạch hoá trước đây và nền kinh tế hàng hoá hôm nay.

Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam (được thành lập vào tháng 12 năm 1965) đã có 364 hội viên ở hầu hết các tỉnh thành trong cả nước, là hạt nhân trung tâm của phong trào sáng tác chuyên nghiệp và nghiệp dư của các miền, các vùng. Hội là thành viên của Liên đoàn Nhiếp ảnh nghệ thuật quốc tế (FIAP). Nói đến nghệ thuật nhiếp ảnh, chúng ta nghĩ ngay đến ba lĩnh vực hoạt động của nó: nhiếp ảnh báo chí, nhiếp ảnh nghệ thuật, nhiếp ảnh dịch vụ. Hơn ba thập kỷ qua, đặc biệt là trong thập kỷ 90 vừa qua, nghệ thuật nhiếp ảnh đã có những thành tựu đáng kể. Đó là những cuộc triển lãm lớn được tổ chức ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và một số đô thị lớn khác vào những dịp kỷ niệm các ngày lễ lớn; các giải thưởng qua những lần dự thi ảnh quốc tế hàng năm. Đặc biệt năm 1997, tại cuộc thi ảnh đen trắng của FIAP được tổ chức hai năm một lần với 46 quốc gia thành viên tham gia và 436 tác phẩm dự thi, Việt Nam đã đoạt 2 giải trên tổng số 21 giải. Có lẽ, do đặc thù của ngôn ngữ và tính tư liệu rất trung thực trong cuộc sống của loại hình nghệ thuật này, mà nhiếp ảnh sớm hội nhập ở nhiều nước. Để đi vào con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong thời kỳ mới, rõ ràng Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh và các thành viên không chỉ vượt qua những bất cập vốn có của nhiều năm, mà còn phải phấn đấu để sự nghiệp nhiếp ảnh của Việt Nam không thua kém bạn bè. Muốn vậy, người nghệ sĩ phải được đào tạo chính quy tại các Học viện chuyên ngành; cần có cơ sở xuất bản cho nhiếp ảnh; có Trung tâm triển lãm Trung ương ở Hà Nội và một số đô thị lớn để tiếp nhận tác phẩm nhiếp ảnh của công chúng. ảnh nghệ thuật và ảnh thông tấn, báo chí quốc gia cần được thu thập có hệ thống. Về lâu dài, phải hình thành công nghệ lưu trữ di sản nghệ thuật nhiếp ảnh dân tộc, bởi như chúng ta đã biết, không có Võ An Ninh, Đinh Đăng Định chúng ta không có tập ảnh về Cách mạng Tháng Tám, không có Nguyễn Bá Khoản và nhiều nghệ sĩ tài danh khác thì các thế hệ sau không nhìn thấy những hình ảnh của cuộc kháng chiến chống Pháp gian khổ mà anh dũng, v.v..

Về văn nghệ dân gian: Có nhân dân là có sự sáng tạo đa dạng về văn nghệ dân gian. Nhân dân không chỉ sáng tạo ra những của cải vật chất mà còn là nhà thơ, nhà nghệ sĩ bằng nhiều hình thức khác nhau đã sáng tạo ra một khối lượng khổng lồ về các giá trị tinh thần từ đời này sang đời khác. Tuy vậy, do nhiều lý do khác nhau nên ở các thời đại trước, cha ông ta chỉ biết sáng tạo, mà chưa có ý thức tổng kết, sưu tầm, chọn lọc, phổ biến những gì mà mình đã sáng tạo nên; vì vậy vốn văn nghệ dân gian để lại cho hậu thế bị cạn dần.

Trước Cách mạng Tháng Tám 1945, nhiều trí thức nặng lòng với văn hoá dân tộc đã bắt tay sưu tầm, nghiên cứu văn nghệ dân gian. Nguyễn Can Mộng, Nguyễn Văn Tố, Ngô Quý Sơn, Trần Văn Giáp, Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Đổng Chi, Dương Quảng Hàm, Nguyễn Văn Ngọc đã để lại nhiều tác phẩm, công trình có giá trị.

Tuy nhiên, từ khi miền Bắc được giải phóng, dưới sự lãnh đạo đúng đắn và quan tâm sâu sắc của Đảng, ngành văn nghệ dân gian Việt Nam mới có được sự phát triển mạnh mẽ.

Từ ngày thành lập Hội Văn nghệ dân gian (1967) đến nay đã trên 30 năm, trong thời gian đó, tiếp nối cha ông, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Hội đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ chính trị được Đảng, Nhà nước và nhân dân giao phó trong hoàn cảnh khó khăn nhiều bề. Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đã tập hợp hội viên ở cả 54 dân tộc, đoàn kết cùng thực hiện nhiệm vụ sưu tầm, nghiên cứu, phát huy, phổ biến và truyền dạy những giá trị của văn hoá dân tộc. Hội viên đã thực hiện công việc một cách tự nguyện. Nhiều hội viên hiểu rằng, đây là nhiệm vụ của mình nên kể cả trong hoàn cảnh khó khăn của chiến tranh, vẫn tâm huyết với nghề, say sưa làm việc. Theo thống kê chưa đầy đủ sau hơn 30 năm những nhà văn nghệ dân gian ở các địa phương đã hoàn thành hàng vạn công trình sưu tầm, nghiên cứu văn nghệ dân gian các dân tộc Việt Nam. Nếu chỉ tính những công trình từ 100 trang trở lên, trong 30 năm qua, đã có trên 15.000 công trình, trong đó có công trình đồ sộ như công trình của cụ Đinh Xuân Vịnh với 40.000 trang, của ông Bùi Thiện người dân tộc Mường, đến 3.000 trang.

Trong 400 hội viên (chiếm gần 50% tổng số hội viên) thì đã có 476 công trình in thành sách riêng, 1.019 công trình in trong các tập sách cùng với các tác giả khác, 3.620 bài tiểu luận khoa học đăng ở các tạp chí khoa học và gần 4.000 công trình còn ở dạng bản thảo. Số công trình và bản thảo của 50% hội viên còn lại cũng tương tự như vậy. Ngoài ra , hội viên còn sưu tầm được trên 10.000 bài dân ca, bản nhạc dân gian và khoảng 500 giờ băng hình về phong tục, tập quán, kiến trúc dân gian, lễ hội, múa, trò diễn, sân khấu dân gian. Những tư liệu, bản thảo này đang được lưu giữ một phần tại văn phòng Hội còn phần lớn là do các tác giả lưu giữ.

Đứng trước nguy cơ di sản văn hoá bị mai một, với tư cách là thành viên Uỷ ban Quốc gia Thập kỷ quốc tế phát triển văn hoá của Việt Nam từ năm 1992, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đã đệ trình một chương trình quốc gia Tổng kiểm kê di sản văn hoá các dân tộc Việt Nam. Chương trình này đã được Chính phủ xét duyệt và giao cho Bộ Văn hoá - Thông tin chủ trì thực hiện trong kế hoạch 1997-2010.

e. Vấn đề văn hoá nghệ thuật của các dân tộc thiểu số

Đây là một trong những vấn đề quan trọng trong chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước ta. Nói dân tộc là nói đến văn hoá. Chúng ta không nói kinh tế dân tộc, không nói khoa học, kỹ thuật dân tộc... nhưng không thể không nói văn hoá dân tộc. Văn hoá dân tộc biểu hiện sự tồn tại, phát triển và bản sắc của từng dân tộc thiểu số. Mỗi dân tộc thiểu số đều có những giá trị văn hoá riêng của mình, nhưng do trình độ kinh tế, trình độ dân trí phát triển chưa đồng đều, nên các dân tộc thiểu số có sự chênh lệch với dân tộc Kinh cả về mặt sáng tạo, hưởng thụ, phổ biến tác phẩm văn hoá, văn nghệ. Nói đến văn hoá dân tộc, trước hết nói đến đội ngũ những người làm công tác văn hoá và những sản phẩm văn hoá do họ sáng tạo nên. Sau Cách mạng Tháng Tám, đặc biệt sau ngày thống nhất đất nước, đội ngũ văn nghệ sĩ các dân tộc thiểu số đã trưởng thành cả về số lượng và chất lượng; họ có mặt trên hầu hết các ngành nghệ thuật; nhiều người có học hàm học vị cao, nhiều nghệ sĩ được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân, Nghệ sĩ ưu tú; nhiều tác phẩm viết về đề tài dân tộc do nghệ sĩ người dân tộc và cả người Kinh viết, vẽ, diễn đã phản ánh đời sống tinh thần phong phú và tài năng sáng tạo của các nghệ sĩ người dân tộc.

Báo cáo Về công tác văn hoá - thông tin miền núi và vùng dân tộc thiểu số (1986-1996) cho thấy, các hoạt động văn hoá thông tin ở miền núi và các vùng dân tộc thiểu số như thông tin cổ động, văn hoá quần chúng, truyền hình đã được đổi mới một bước; mức hưởng thụ về văn hoá - nghệ thuật - thông tin của đa số đồng bào đã được cải thiện so với trước. Những con số sau đây chứng minh cho nhận định trên:

- Hơn 5.000 cán bộ văn hoá cơ sở đã được bồi dưỡng ngắn hạn; gần 4.000 cán bộ văn hoá từ sơ cấp đến đại học đã được đào tạo, trong đó phần lớn là người các dân tộc thiểu số. Cùng với Hội Văn hoá các dân tộc Việt Nam, ngành Văn hoá - Thông tin đã mở nhiều trại sáng tác cho văn nghệ sĩ người dân tộc tại Tây Bắc, Việt Bắc, Tây Nguyên, vùng đồng bào Khơme, Chăm. Nhiều người trong số họ đã có tác phẩm được in, đoạt giải thưởng và trở thành hội viên các hội sáng tạo văn nghệ, đông nhất là đội ngũ sáng tác, sưu tầm văn nghệ dân gian. Nhà xuất bản Văn hoá dân tộc đã xuất bản Tuyển tập văn học các dân tộc thiểu số (1995), được coi là công trình lớn và các tác phẩm: Bản sắc văn hoá các dân tộc Việt Nam, Từ điển Việt - Khơme, Nhà sàn Thái, Xoè Thái, Đồng dao Tày, Ca dao Tày - Nùng; Hoa văn trên vải. Những tác phẩm này đã góp phần khơi dậy lòng tự hào chính đáng về bản sắc văn hoá độc đáo của các dân tộc. Ngoài ra, còn một số sách phục vụ trực tiếp cho đồng bào các dân tộc nhằm mục đích tuyên truyền đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, trong việc ứng dụng khoa học - kỹ thuật vào sản xuất, giới thiệu nếp sống văn hoá mới...

- Tất cả các tỉnh miền núi đều có đài phát thanh và truyền hình được trang bị kỹ thuật tương đối hiện đại. Các trung tâm huyện, thị đều có trạm chuyển tiếp truyền hình và ăngten thu sóng FM của Đài Tiếng nói Việt Nam, một số nơi được lắp ăngten parabôn. Ba tỉnh đại diện cho các khu vực miền núi đã có trang thiết bị lồng tiếng dân tộc cho phim và băng hình. Các đội chiếu bóng lưu động ở các tỉnh miền núi đều được trang bị bộ vidéo cỡ 100 inch, phục vụ miễn phí.

Sự đầu tư cho sự nghiệp bảo tồn, bảo tàng ở miền núi và vùng dân tộc thiểu số từ năm 1994 tăng rõ rệt. Bảo tàng Văn hoá các dân tộc Việt Nam được kế thừa và đổi mới trên cơ sở Viện Bảo tàng cách mạng Việt Bắc (ở Thái Nguyên); Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã được khánh thành; Làng văn hoá các dân tộc Việt Nam đang được tiến hành xây dựng ở Đồng Mô - Ba Vì. Một số dự án trùng tu, chống xuống cấp, sưu tập hiện vật cho các di tích lịch sử - văn hoá gắn bó với miền núi và dân tộc thiểu số như Pác Bó, rừng Trần Hưng Đạo (Cao Bằng), Điện Biên Phủ (Lai Châu); ATK (Thái Nguyên, Tuyên Quang); Tháp Bà (Nha Trang); Tháp Pô Sa Nư (Bình Thuận);Tháp Nhạn (Phú Yên); Nhà tù Sơn La ... đã được duyệt và bước đầu thực hiện.

Tuy vậy, khoảng cách về văn hoá không chỉ diễn ra giữa các vùng, miền, giữa đô thị và nông thôn, mà còn diễn ra trong từng dân tộc thiểu số. Trong cùng một tỉnh miền núi nhưng ở thị xã, thị trấn lại khác các vùng sâu, vùng xa. ở các vùng sâu, vùng xa do mức sống thấp nên việc phát huy giá trị truyền thống bị hạn chế, việc tiếp thu kiến thức mới gặp nhiều khó khăn.

Thực trạng văn hoá miền núi và các dân tộc thiểu số đang đặt ra mấy vấn đề sau đây:

- Tỷ lệ người mù chữ trong các dân tộc thiểu số là rất đáng lo ngại. Trong số 53 dân tộc thiểu số ở Việt Nam thì hai dân tộc có tới trên 90% dân số mù chữ, 41 dân tộc có từ 50% đến 90% dân số mù chữ, và 10 dân tộc có từ 17% đến 50% số người mù chữ. Dân tộc có số người mù chữ thấp nhất là dân tộc Tày: 17,22% và cao nhất là dân tộc Clao: 90,84%. Số người có trình độ cao đẳng trở lên chiếm tỷ lệ rất thấp: 25 dân tộc có từ 0,01% đến 0,09% số người có trình độ đại học và cao đẳng và 18 dân tộc có từ 0,091% đến 0,2% số người đã tốt nghiệp đại học và các trường cao đẳng¹.

- Hoạt động trái phép của một số tôn giáo, nhất là đạo Tin lành, tại các vùng cao phía Bắc, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ dưới nhiều hình thức công khai và bán công khai nhằm lôi kéo lung lạc đồng bào, thậm chí một bộ phận cán bộ, đảng viên mất lòng tin vào Đảng và chế độ ta.